Монгол Улсын Усны Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга Ц.Бадрахын “Мир Байкала” сэтгүүлд өгсөн ярилцлага

Хэвлэх PDF

- Монголчуудын усанд хэрхэн ханддаг уламжлалт соёлын талаар яриагаа эхлэе?

- Монголчууд бол эртний түүхэн уламжлал, соёлтой, бусад үндэстнүүдийг бодвол төрт ёс эрт бэхжсэн ард түмэн. Ус гэдэг нь монгол хүний хувьд маш эрхэм зүйл. Нүүдэлчин соёл бол усаа дагаж бэлчээрээ сонгож явдаг өвөрмөц соёл юм. Бидний өвөг дээдэс устай холбоотой олон янзын хууль гаргаж ирсэн бөгөөд хуулийн гол баримтлал нь усыг хамгаалах, усыг бохирдуулахгүй байх гэсэн үзэл санаа байдаг. Нүүдэлчдийн усны менежмент гэж хэлвэл усыг хайрлахыг л гол үндэслэлээ болгож ирсэн байна. Жишээ болгож хэлэхэд, монголчууд сүүг эрхэмлэж, хамгийн ариун гэж тооцдог. Гэтэл усанд сүү дусаахыг хамгаас их цээрлэдэг ийм ард түмэн шүү дээ. Бодоод үз дээ. Сүү ариун атал түүнээс ч илүү усыг дээдэлж ирсэн байна. 13-р зууны үед л гэхэд булгийн эх дээр шээсэн хүнийг цаазаар авч байсан баримт байх жишээтэй. “Их засаг” хуульдаа бүр нарийн заагаад өгчихсөн, голын эх дээр малаа тахласан хүнийг тэдэн бодоор торгоно гэх зэргээр. Түүхийн сурвалж бичгүүд, эртний хууль цаазад заасныг харахад ихэвчлэн байгаль дэлхийгээ хайрлаж хамгаалах, түүн дотроо усыг чандмань эрдэнэ мэт хайрлаж дээдлэх үзэл нэвт шингээстэй байдаг. Усыг бохирдуулахгүй байх уламжлал өдийг хүртэл бидэнд өвлөгдөж ирсэн юм. Элдэв осол гэмтлээс аврагдсан хүнийг “Агаар амьсгалах азтай хүн” гэж хэлдэггүй биз дээ? “Ус уух хувьтай юм” гэлцдэг. “Ус бол чандмань эрдэнэ” хэмээн хорвоод олдошгүй ховор нандин эрдэнэтэй зүйрлэдэг. Энэ бол нүүдэлчдийн байгальтай харьцах хамгийн том соёлын энгийн нэгэн жишээ. Эдүгээг хүртэл бид энэ соёлоо уламжилж авч үлдээд, усыг дээдлээд л явж байна. Нүүдэлчин соёлтойгоос гадна Монгол орны газар нутаг бол байгалийн бүх бүс бүслүүрийн онцлогийг өөртөө шингээсэн өвөрмөц тогтоцтой. Хоёр туйлаас дотогш орших тайга, мөнх цас, ойт хээр, хээр, говь, цөл гээд бүгд манайд бий. Газарзүйн хувьд ийм онцлогтой учраас усны чанар, тархац өөр өөр байдаг юм.

- Монгол орны усны нөөц ямар байна вэ?

- Газар нутгийн хэмжээтэйгээ харьцуулвал усны хэмжээ багавтар. Газар нутгийн 70 орчим хувьд гадаргын ус байхгүй. Харин 30 гаруй хувьд нь хангалттай гадаргын ус бий. Тоогоор хэлвэл 605 км.куб усны нөөцтэй. Ашиглаж болох нь 35 км.куб. Дэлхийн хамгийн цэнгэг устай Байгаль нуурын гол тэжээл нь манайд оршиж байна. Тэр эх үүсвэрийн нэг Хөвсгөл нуур л гэхэд манай цэвэр усны 60 гаруй хувийг эзэлдэг. Ингэхээр усны нөөцийн хувьд гайхамшигтайд орно. Дэлхийн хэмжээнд энэ нөөцийг ярих ёстой. Байгаль нуурыг дэлхийн цэвэр усны том нөөцийн нэг гэж үзэх юм бол Хөвсгөл нуурыг, Монголын усны нөөцийг анхаарахаас өөр аргагүй юм.

- Усны нөөцийн салбарт үндэсний хөтөлбөр хэрэгжиж байгаа юу? Хэрэв хэрэгждэг бол хөтөлбөрийн зорилт, бодлого юу вэ? 

- 2010 онд Монгол Улсын Их хурлаар “Ус” үндэсний хөтөлбөр батлагдсан. Өмнө нь энэ хөтөлбөр Засгийн газрын хэмжээнд явж байсан. Усны менежмент манай оронд яаж явагдаж ирсэн бэ гэхээр, Ардын хувьсгалаас өмнө буюу 1921 оноос өмнө бол нүүдлийн менежментээр явж ирсэн. Энэ нь усаа хамгаалах, хайрлах, усаа дагаж нүүдэллэдэг ийм менежмент. Манай нийслэл л гэхэд 300 гаруй жилийн түүхэндээ ус голоо дагаж нүүдэллэсээр эцэст нь олон жил суурьшихад хамгийн бололцоотой гэж үзсэн Туулын хөндийдөө төвхнөсөн шүү дээ. Хувьсгалаас хойш суурин, үйлдвэржсэн тэс өөр ахуй руу ороод ирэхээрээ хэрэглээний менежмент рүү орж эхэлсэн. Өөрөөр хэлвэл усны эх үүсвэрээ дагаж нүүх биш, эхлээд суурьших газраа сонгоод дараа нь усаа хайж гаргадаг ийм л хэрэглээний менежментэд шилжсэн байдаг. 2004 онд Усны тухай хуулийг шинэчлэн баталснаар усны шинэ менежментийг зарласан. Энэ бол дэлхий нийтийн жишигтэй нийцсэн усны нөөцийн менежмент юм. Нөөц ямар байна, хэрэглээ тийм байна, мөн түүнтэй адил хамгаалалт хийгдэж байх ёстой гэсэн менежмент. Энэ менежментийн дагуу “Ус” үндэсний хөтөлбөр маань хэрэгжиж байна. 2021 он хүртэл энэхүү үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг Засгийн газраас он оноор нь задалж өгсөн. Хариуцах эзэн, гарах зардлыг ч тусгасан байгаа. Өнгөрсөн оны тавдугаар сарын 17-нд устай холбогдсон хуулиудаа багцаар нь шинэчиллээ. 2004 оны хуульд тусгагдаагүй шинэ үзэл баримтлал, үзэл санааг энэ багц шинэчлэлдээ тусгаж өгсөн. Хамгийн гол нь усыг өөрийнх нь байгалийн сав газрын зүй тогтлоор нь ашиглах. Манайд бүрэлдэж байгаа усны нөөцийн эх үүсвэр гурван том ай сав руу гарч байдаг онцлогтой. Үүнд: Хойд мөсөн далайн ай сав, Номхон далайн ай сав, Төв Азийн гадагш урсацгүй ай сав орно. Зүйрлээд хэлэхэд, нэг дусал ус гурван өөр зүгт явж байна гэсэн үг шүү дээ. Дотроо бас сайхан гол мөрнүүдтэй, тэдгээрийн ай сав байна. Газрын доорх усны ай савууд байна. Үүнийг олон жилийн туршид Монголын эрдэмтэд, мэргэжилтнүүд судалж, зөвхөн усны зүй тогтол талаас төдийгүй нийгэм, эдийн засаг, Монгол улсын цаашдын хөгжил, ирээдүйн бодлоготой холбогдуулж 29 сав газраа тогтоосон байгаа. Тэгэхээр шинэ хуулийн үндсэн тогтолцоо нь сав газрын менежментээр явна. Гадаргын усны том сүлжээ бүхий Сэлэнгийн ай савыг Алтайн Өвөр говьтой харьцуулъя. Алтайн өвөр говьд тэр их усны тухай ямар ч ойлголт байхгүй. Ингэхээр менежмент нь сав газар тус бүр дээр онцлог байх юм. Тал хээрт л гэхэд газрын доорх усны ай саваар менежмент хийгдэнэ гэсэн үг. Ийнхүү сав газрын менежментийг хуульчлаад, сав газрын захиргаадыг байгуулж байгаа нь нэгдүгээр өөрчлөлт. Хоёрдугаарт, ус бохирдуулсны төлбөр төлдөг болж байна. Өмнө нь ийм хариуцлага тооцдоггүй байсан. Ийм учраас усны салбарын тухай хууль тогтоомж хангалттайгаар бүрдсэн гэж үзэж болно.

- Ямар тулгамдсан асуудал байгаа бол?

Дэлгэрэнгүй...
 

 
 

Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Усны газар
Хөгжүүлсэн: muchworks ХХК